ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍

ବିଷୟବସ୍ତୁ ସଂକ୍ଷେପ (Overview)

ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍ (ଅଂଗକୋର୍ ୱତ୍) ହେଉଛି କାମ୍ବୋଡିଆ (କାମ୍ପୁଚିଆ) ସିଏମ୍ ରିପ୍ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ଧାର୍ମିକ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ। ଏହାର ମୋଟ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୧୬୨.୬ ହେକ୍ଟର (୧୬,୨୬,୦୦୦ ବର୍ଗ ମିଟର ବା ୪୦୨ ଏକର)। ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ କ୍ଷ୍ମେର୍ ରାଜବଂଶର ରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ମନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା। କାଳକ୍ରମେ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଏହା ଏକ ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା କାମ୍ବୋଡିଆର ଜାତୀୟ ପ୍ରତୀକ ଓ ଏହାର ଜାତୀୟ ପତାକାରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି।

ଉଚ୍ଚାରଣ (Pronunciation)

• ଓଡ଼ିଆ: ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍ / ଅଂଗକୋର୍ ୱତ୍ (Angkor Wat)
• ଖମେର୍ (Khmer): អង្គରវត្ត (Angkor Vat: [ʔɑŋkɔː ʋat])
• ହିନ୍ଦୀ: अंकोरवाट (Ankorvat)
• ଇଂରାଜୀ ଫୋନେଟିକ୍: /ˈæŋkɔːr wɒt/

ସଂଜ୍ଞା ଓ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ (Definitions and Functions)

ମୁଖ୍ୟ ସଂଜ୍ଞା

କ୍ଷ୍ମେର୍ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର କୀର୍ତ୍ତିମୁଖ୍ୟ, ଯାହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଧାର୍ମିକ ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ

• ଧାର୍ମିକ କେନ୍ଦ୍ର: ପ୍ରଥମେ ହିନ୍ଦୁ (ବୈଷ୍ଣବ) ଉପାସନା କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ।
• ରାଜକୀୟ ମନ୍ଦିର ଓ ସମାଧିପୀଠ: ରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ମନଙ୍କର ଇଷ୍ଟଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ଏବଂ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସମାଧିପୀଠ।
• ମହାକାଶ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ସଂଯୋଗ: ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ମେରୁ ପର୍ବତ ଓ ବିଷୁବ ରେଖାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଥ ସହିତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରଖି ସଜ୍ଜିତ।
• ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରତୀକ: କାମ୍ବୋଡିଆର ଅର୍ଥନୀତି, ଜାତୀୟ ଅସ୍ମିତା ଓ ବିଶ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟଟନର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ।

UPSC ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ (UPSC Explanation)

• ଅବସ୍ଥିତି: ସିଏମ୍ ରିପ୍ (Siem Reap), କାମ୍ବୋଡିଆ (ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀ: ଯଶୋଧାରାପୁର)।
• ନିର୍ମାତା: କ୍ଷ୍ମେର୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ମନ (୧୧୧୩–୧୧୫୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ)।
• ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ: ଦ୍ରାବିଡ଼ ଓ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ କ୍ଲାସିକ୍ କ୍ଷ୍ମେର୍ ଶୈଳୀ।
• ଧାର୍ମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ପ୍ରଥମେ ହିନ୍ଦୁ (ବିଷ୍ଣୁ), ପରେ ଥେରବାଦ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ।
• UNESCO ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ:୧୯୯୨ ମସିହାରେ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି।
• ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତା: ୩.୬ କିଲୋମିଟର ଦୀର୍ଘ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଖାଇ, ମେରୁ ପର୍ବତର ପ୍ରତୀକ ୫ଟି ଶିଖର, ଏବଂ କାନ୍ଥରେ ଖୋଦିତ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ, ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତର ଚିତ୍ରଶାଳା।

ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଓ ଇତିହାସ (Etymology and History)

• ଶବ୍ଦ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି:
  • ‘ଅଂକୋର୍’ (Angkor) ଶବ୍ଦ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ନଗର (Nagara) ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ “ସହର” ବା “ରାଜଧାନୀ”।
  • ‘ୱାଟ୍’ (Wat) ଶବ୍ଦ ସଂସ୍କୃତ/ପାଲି ଶବ୍ଦ ବାଟିକା/ବଟ୍ଟ ରୁ ଆସି କ୍ଷ୍ମେର୍ ଭାଷାରେ “ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ” କୁ ବୁଝାଏ।
  • ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ: “ମନ୍ଦିର ରାଜଧାନୀ” (Temple City)।
• ଇତିହାସ କ୍ରମ:
  • ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀ (ପ୍ରାରମ୍ଭ): ରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ମନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ।
  • ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀ (ଶେଷ): ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରରେ ପରିଣତ।
  • ୧୬ଶ–୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀ: ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଘେରି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱର ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଖାଇ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ନହୋଇ ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଲା।
  • ୧୯୯୨: UNESCO ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ ଘୋଷଣା।

ବ୍ୟାକରଣ ଓ ଭାଷାଗତ ବ୍ୟବହାର (Grammar and Linguistic Usage)

• ପଦ (Part of Speech): ବିଶେଷ୍ୟ (Proper Noun)।
• ଲିଙ୍ଗ/ବଚନ: ପୁଂଲିଙ୍ଗ / ଏକବଚନ।
• ଓଡ଼ିଆରେ ବାକ୍ୟ ବ୍ୟବହାର: ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍ କାମ୍ବୋଡିଆର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ଧାର୍ମିକ ମନ୍ଦିର ଅଟେ।
• ଇଂରାଜୀରେ ବାକ୍ୟ ବ୍ୟବହାର: Angkor Wat is considered a masterpiece of Khmer architecture.

ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ (Symbolism and Cultural Importance)

• ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପ୍ରତୀକ: ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ମେରୁ ପର୍ବତର ପ୍ରତୀକ। ସୀମା ପ୍ରାଚୀର ପାର୍ବତ୍ୟ ମାଳାର ଏବଂ ଚାରିପାଖର ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଖାଇ କୋସମିକ୍ ମହାସାଗରର ପ୍ରତୀକ।
• କାନ୍ଥରେ ପୌରାଣିକ ଖୋଦେଇ:
  • ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ
  • ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ
  • ରାବଣ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଉଠାଇବା
  • କୃଷ୍ଣ ଓ ବାଣାସୁର ଯୁଦ୍ଧ
• ଜାତୀୟ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ: ବିଶ୍ୱର ଅଳ୍ପ କେତୋଟି ମୋନୁମେଣ୍ଟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯାହା ନିଜ ଦେଶର (କାମ୍ବୋଡିଆ) ଜାତୀୟ ପତାକାରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି।

ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ (Technology, Internet, and Science)

• ଲାଇଡାର୍ (LiDAR) ପ୍ରଯୁକ୍ତି: ଆକାଶମାର୍ଗରୁ ଲେଜର୍ ସ୍କାନିଂ (LiDAR) ସାହାଯ୍ୟରେ ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଲୁକ୍କାୟିତ ସହର, ରାସ୍ତାଘାଟ ଓ ଜଳସେଚନ ପ୍ରଣାଳୀର ଆବିଷ୍କାର କରିଛନ୍ତି।
• ଡିଜିଟାଲ୍ ସଂରକ୍ଷଣ: ଗୁଗୁଲ୍ ଷ୍ଟ୍ରିଟ୍ ଭ୍ୟୁ (Google Street View) ଏବଂ 3D ଜିଓସ୍ପାସିଆଲ୍ ମ୍ୟାପିଂ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଡିଜିଟାଲ୍ ମ୍ୟାପିଂ ହୋଇପାରିଛି।
• ପରିବେଶ ଓ ଜଳ ପ୍ରବନ୍ଧନ ବିଜ୍ଞାନ: ପ୍ରାଚୀନ କ୍ଷ୍ମେର୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଜଳ ପରିଚାଳନା ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ସହରର ପତନ ସମ୍ପର୍କରେ ଗବେଷଣା ପାଇଁ ଏହାକୁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ମଡେଲ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ବାନାନ ଓ ଶବ୍ଦ ଗଠନ (Spelling and Word Formation)

• ଓଡ଼ିଆ ରୂପାନ୍ତର: ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍, ଅଂଗକୋର୍ ୱତ୍, ଅଙ୍କୋର ୱାଟ।
• ଖମେର୍ ଲିପି: អង្គរវត្ត
• ଶବ୍ଦ ମୂଳ: ସଂସ୍କୃତ ନଗର$\rightarrow$ କ୍ଷ୍ମେର୍ ନୋକୋର୍ / ଅଂକୋର୍ + ସଂସ୍କୃତ/ପାଲି ବଟ୍ଟ$\rightarrow$ କ୍ଷ୍ମେର୍ ୱାଟ୍।

ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ଶବ୍ଦ (Rhyming Words)

• ଓଡ଼ିଆ ଉଚ୍ଚାରଣ ସାମ୍ୟ: ବାଟ୍, କାଟ୍, ଘାଟ୍, ହାଟ୍, ଚାଟ୍।
• ଇଂରାଜୀ ରାଇମ୍: Spot, Plot, Knot, Cot, Shot.

ସମାର୍ଥକ, ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦ ଓ ବିପରୀତାର୍ଥକ ଶବ୍ଦ (Synonyms, Related Words & Antonyms)

ବର୍ଗ	ଶବ୍ଦାବଳୀ
ସମାର୍ଥକ / ଅନ୍ୟ ନାମ	ଯଶୋଧାରାପୁର ମନ୍ଦିର, ନଗର ୱାଟ୍, ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକ, ରାଜକୀୟ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିର
ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦ	କ୍ଷ୍ମେର୍ ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ମେରୁ ପର୍ବତ, ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ, ଖାଇ (Moat), ବାରାଏ (Baray), ୟୁନେସ୍କୋ
ବିପରୀତାର୍ଥକ / ଅସମ୍ପର୍କିତ	ଆଧୁନିକ ଗୃହ, ସାଧାରଣ ସୌଧ, ସେକ୍ୟୁଲାର୍ ବିଲ୍ଡିଂ, ସ୍ଥାୟୀ ନଷ୍ଟ କୀର୍ତ୍ତି

ଅନ୍ୟ ଭାଷାରେ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ (Variants and Equivalents)

ଭାଷା	ଲିପି / ବାନାନ	ଟ୍ରାନ୍ସଲିଟରେସନ୍
ଓଡ଼ିଆ	ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍ / ଅଂଗକୋର୍ ୱତ୍	Angkor Wat / Angakor Wat
ହିନ୍ଦୀ	अंकोरवाट	Ankorvat
ଖମେର୍ (Khmer)	អង្គរវត្ត	Angkor Vat
ସଂସ୍କୃତ	नगरवाटम्	Nagaravatam
ଥାଇ (Thai)	นครวัด	Nakhon Wat
ଚୀନ୍ (Chinese)	吴哥窟	Wúgē Kū

ମଜାଦାର ତଥ୍ୟ (Fun Facts)

• ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖୀ ଦ୍ୱାର: ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କ୍ଷ୍ମେର୍ ମନ୍ଦିର ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହାଁଇଥିବା ବେଳେ, ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍‌ର ମୁଖ୍ୟଦ୍ୱାର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ରହିଛି। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ/ସମାଧିପୀଠ ହୋଇଥିବାରୁ ଏପରି କରାଯାଇଥିବା ମନେକରାଯାଏ।
• ବିନା ସିମେଣ୍ଟ/ମୋର୍ଟାରରେ ନିର୍ମାଣ: ଏହି ବିଶାଳ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣରେ ୫୦ ରୁ ୬୦ ଲକ୍ଷ ଟନ୍ ବାଲିପଥର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ କୌଣସି ଯୋଡ଼େଇ ମସଲା (Mortar) ବିନା କେବଳ ପଥରକୁ ପଥର ଖଞ୍ଜି (Interlocking) ତିଆରି କରାଯାଇଛି।
• ହାତୀ ଓ ଡଙ୍ଗାର ବ୍ୟବହାର: ୪୦ କିଲୋମିଟର ଦୂର କୁଲେନ୍ ପର୍ବତରୁ ପଥର ଆଣିବା ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ହାତୀ ଏବଂ କେନାଲ୍ କାଟି ଡଙ୍ଗାର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା।
• ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରାଗ ଓ ସମବିଷୁବ ସଂଯୋଗ: ପ୍ରତିବର୍ଷ ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି (Equinox) ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶିଖରର ସିଧାରେ ଉଦୟ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ (FAQ)

୧. ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍ କେଉଁ ଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଏହାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ କେତେ?

ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍ କାମ୍ବୋଡିଆର ସିଏମ୍ ରିପ୍ ସହରରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହାର ମୋଟ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ ୧୬୨.୬ ହେକ୍ଟର (୧୬,୨୬,୦୦୦ ବର୍ଗ ମିଟର ବା ୪୦୨ ଏକର), ଯାହା ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥଳୀ କରି ଗଢ଼ିଛି।

୨. ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍ କାହା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା?

ଏହି ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ କ୍ଷ୍ମେର୍ ରାଜବଂଶୀୟ ରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ମନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଇଷ୍ଟଦେବ ମନ୍ଦିର ତଥା ରାଜକୀୟ ରାଜଧାନୀ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।

୩. ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କ’ଣ?

“ଅଂକୋର୍” (Angkor) ଶବ୍ଦଟି ସଂସ୍କୃତ “ନଗର” (Nagara) ରୁ ଏବଂ “ୱାଟ୍” (Wat) ଶବ୍ଦଟି ଖମେର୍ ଭାଷାରେ ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣକୁ ବୁଝାଏ। ଏହାର ସାମଗ୍ରିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ମନ୍ଦିର ରାଜଧାନୀ” (Temple City)।

୪. ଅନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଭଳି ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍ କାହିଁକି ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖୀ?

ଅଧିକାଂଶ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହାଁଇଥିବା ବେଳେ ଅଂକୋର୍ ୱାଟ୍‌ର ମୁଖ୍ୟଦ୍ୱାର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ରହିଛି। ବିଶେଷଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମତରେ, ଏହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ (ଯିଏ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ସହିତ ଜଡିତ) ପୂଜା ପାଇଁ କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମାଧିପୀଠ/ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାରୁ ଏପରି ରହିଛି।